Ηφαιστίων κι Αλέξανδρος (18) - Αλεξάνδρεια Εσχάτη

Η Αλεξάνδρεια Εσχάτη δεν είναι η τελευταία πόλη που ίδρυσε ο Μέγας Αλέξανδρος. Είναι όμως η πιο βορεινή. Οι περισσότεροι ιστορικοί δέχονται ότι ιδρύθηκε στη νότια όχθη του Ιαξάρτη (Syr Daria), εκεί όπου σήμερα βρίσκεται η πόλη Khujand του Τατζικιστάν. 
Ο Ιαξάρτης ποταμός ήταν το βόρειο σύνορο της επικράτειας του Αλεξάνδρου. Πέρα από το ποτάμι ήταν οι Σκύθες. Ο Αλέξανδρος τους είχε νικήσει αλλά δεν προχώρησε στην περιοχή τους. Και οι Σκύθες κρατούσαν στάση επιφυλακτική. 
Η Αλεξάνδρεια Εσχάτη, μας λένε οι ιστορικές πηγές, είχε περίμετρο 6 χιλιόμετρα. Το περιμετρικό τείχος χτίστηκε σε... 20 μόλις μέρες και ήταν πλινθοδομή! Μπορούμε να υποθέσουμε ότι οι Σκύθες, βλέποντας ότι οι Έλληνες δημιουργούσαν ολόκληρη πόλη, και μάλιστα οχυρή, ακριβώς στα σύνορα, προσπάθησαν να συγκεντρώσουν στρατό για να εμποδίσουν τα έργα, αλλά η εξαιρετική ταχύτητα με την οποία πραγματοποίηθηκε η ανοικοδόμηση, δεν άφησε περιθώριο επέμβασης... 
Η πόλη αυτή, στην οποία ο Αλέξανδρος εκτός από φρουρά είχε εγκαταστήσει παλαίμαχους και τραυματίες, έμεινε ελληνική για 500 χρόνια!... 

Σύμφωνα με ορισμένες πηγές, ο Ηφαιστίων ήταν ειδικός - ή είχε με τα χρόνια αποκτήσει εμπειρία - σε θέματα επιμελητείας. Στο ποίημα, αναφέρει στον Αλέξανδρο πως το τείχος των 6 χιλιομέτρων μπορεί να τελειώσει σε 30 μέρες, μπορεί και πιο γρήγορα αν ο ίδιος ο Αλέξανδρος δίνει το καλό παράδειγμα στα συνεργεία. Προσφωνεί "Αχιλλέα" τον Αλέξανδρο. Δεν ήταν κολακεία - πολλές φορές παρομοιάζαν τη φιλία τους με τη φιλία των αχώριστων ηρώων της Ιλιάδας. Οι τελευταίοιι στίχοι είναι έξοχα ερωτικοί. 

ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑ ΕΣΧΑΤΗ

τριάντα στάδια τείχος, Αλέξανδρε,

συν τις πύλες: τριάντα ημερόνυχτα αδιάκοπης ανοικοδόμησης!

δύσκολο, όχι ακατόρθωτο, θα γίνει, Αχιλλέα μου!

κι όταν Αχιλλέας και Πάτροκλος

ζημώσουν σαν τους άλλους μέρα-νύχτα τον πιλό,

για όλους το παράδειγμα,

πιο σύντομος ακόμα ο χρόνος, θα το δεις.

οι Σκύθες μετά τα εγκαίνια ας εμφανιστούν…

αργά για να χτυπήσουν!

φίλε μου,

στη Μίεζα έβηφοι με όραμα, τέτοιο όνειρο:

σ’ αυτή την εσχατιά της γης

να σου φιλώ τον ώμο, να μου ψαύεις τα μαλλιά,

σε ολισθηρό μετάξι να έχουμε τυλιχτεί

ξεχνώντας αριθμούς και σχέδια,

είχαμε ποτέ, μα ποτέ μας φανταστεί ;…

Ηφαιστίων κι Αλέξανδρος (17) - Μαρακάνδα

Το 329 πΧ ο Αλέξανδρος έφτασε στη Μαρακάνδα (τη σημερινή Σαμαρκάνδη), κομβική πόλη στο δρόμο του μεταξιού. 

Το ποίημα έχει τη μορφή επιστολής του Ηφαιστίωνα προς τον Ξενοκράτη, που εκείνη την εποχή ήταν επικεφαλής της Ακαδημείας στην Αθήνα. Ιστορικά, γίνεται αναφορά σε αλληλογραφία του Ξενοκράτη, τόσο με τον Αλέξανδρο, όσο με τον Ηφαιστίωνα. Ελάχιστα γνωρίζουμε για το περιεχόμενο...

Περιγράφεται η χτυπητή αντίθεση των πραγμάτων εκεί στην πολύ μακρινή Βακτρία: πλούτος αλλά κι ένδεια, κρύες νύχτες που γεμίζουν με αθηναϊκά φιλοσοφήματα (έργα πραγματικά των Ισοκράτη, Αριστοτέλη και Ξενοκράτη, που είχαν περιέλθει σε γνώση του Αλεξάνδρου), νέες χώρες όπου εγκαθίστανται ελληνικοί πληθυσμοί. Σε λίγο, στις όχθες του Ιαξάρτη θα ιδρυθεί η Αλεξάνδρεια η Εσχάτη, το βορειότερο σημείο της εκστρατείας. 

ΜΑΡΑΚΑΝΔΑ

στην πλούσια πόλη Μαρακάνδα

είδα, δάσκαλε Ξενοκράτη, τους Μακεδόνες μας

παλαίμαχους και νέους

τα μαχαίρια να γυαλίζουν με πολύτιμο πολύχρωμο μετάξι

τον ιδρώτα τους να σκουπίζουν,

όπως και τα πόδια τους, τη μύτη τους και, γιατί όχι,

με πολύτιμο μετάξι τα δυσώδη

της πρωινής ανάγκης!

επαίτες με περιλαγόνιο μεταξένιο

ένα θέαμα σύνηθες εδώ,

ένας κόσμος στα όρια των Σκυθών η Σογδιανή,

όπου κρύες μονότονες νύχτες εν αγρυπνία σε εξωθούν

να εμβαθύνεις στα περί σχετικότητας πραγμάτων,  

αντί περί πολιτείας, ή περί βασιλείας, ή περί ψυχής…

τα υφάσματα όταν λάβεις, δώρα του Βασιλιά,  

ντύσε απόρους εξωτικά,

και δόξασε, δάσκαλε, σεμνά

τους μαχητές μας, Έλληνες μακρινούς 

ενός νέου κόσμου στην όχθη του Ιαξάρτη!

Ηφαιστίων κι Αλέξανδρος (16) - Περσέπολη

Για την πυρπόληση των ανακτόρων της Περσέπολης υπάρχουν ουσιαστικά δύο εκδοχές: ότι ο Αλέξανδρος είχε από πριν αποφασίσει ότι δεν έπρεπε να μείνει τίποτα από τα μεγαλοπρεπή κτίρια που είχε ανεγείρει η περσική δυναστεία, και η δεύτερη εκδοχή, πιο συναρπαστική, ότι στο τέλος μιας μεγάλη γιορτής με πλούσια οινοποσία, η Αθηναία εταίρα Θαϊδα πρότεινε να "τα κάψουν όλα", όπως είχαν κάψει οι Πέρσες την Ακρόπολη 150 χρόνια πριν. Και χωρίς να εκφράσει αντίρρηση ο Αλέξανδρος - ή και με την ενεργή συμμετοχή του - γρήγορα τα λόγια της εταίρας έγιναν πράξη...

Στο ποίημα, που διαδραματίζεται την αυγή της πυρπόλησης, ο Ηφαιστίων εκφράζει τη λύπη του για τα γενόμενα. Δεν παίρνει σαφή θέση για το ποιος ξεκίνησε τη φωτιά. Μέμφεται (με ήπιο τόνο) τον Αλέξανδρο που δεν εμπόδισε την πυρπόληση και λέει ότι η γιορταστική βραδιά θα μπορούσε να είχε τελειώσει πολύ πιο ευχάριστα. Υπενθυμίζει πως χρειάστηκαν να περάσουν με βήματα βαριά (τρικλίζοντας) από χώρους που ήδη λαμπάδιαζαν.

Στο τέλος μπαίνει ένα νέο στοιχείο: η οινοποσία, η μέθη. Στα πρώτα χρόνια της εκστρατείας ο Αλέξανδρος ήταν πολύ εγκρατής. Άρχισε να πίνει μετά τα 25 του. Μαζί του μάλλον κι ο Ηφαιστίων. Αποτέλεσμα - άμεσο ή έμμεσο - της κραιπάλης η καταστροφή της Περσέπολης; Δεν θα το μάθουμε ποτέ...

ΠΕΡΣΕΠΟΛΗ

 
κάηκαν! κάηκαν τα ανάκτορα, οι κήποι!
δάδες πολλές, αλλά η μία η πρώτη που έγλειψε
τα χρυσοποίκιλτα παραπετάσματα,
ποιανού χέρι, ποιανού θολού ματιού
δεν θα το μάθουμε ποτέ!
- ΘαΪδα μαινόμενη θα πουν μερικοί…
 
Περσέπολη!
ένα όνομα στην άμμο έμεινε,
ανάγλυφα βασιλικά, αστέγαστα..
 
γιατί, Αλέξανδρε;
δικό σου πια το ανάκτορο.
μ’ ένα σου νεύμα,
μ’ ένα σου νεύμα θα έσβηναν οι φλόγες,
μ’ ένα σου νεύμα
θα μας τύλιγε η νύχτα ήσυχα
και ήρεμα ερωτικά,
 
αντί να τρικλίζουμε σε αβέβαιους θαλάμους
με μάτια καιγόμενα,
στύλο προς στύλο να ψάχνουμε σκοτάδι λυτρωτικό 
σε αφύλακτες πύλες μέθης… 
 

Υπερηφάνεια για την ομοφυλόφιλη ιδιότητα

Για τη σημερινή εκδήλωση στην Πλατεία Κλαυθμώνος στην Αθήνα έχουν γραφεί πολλά και πολλά ακόμα θα διαβάσουμε τις επόμενες μέρες.
Δεν συμφωνώ με τον ισχυρισμό ότι εκ του αποτελέσματος κρίνεται ένα εγχείρημα. Πολλά πράγματα ξεκινάνε με καλό σκοπό, το αποτέλεσμα δεν δικαιώνει πάντα τις προσδοκίες.

Επίδειξη και πρόκληση δεν συνιστούν επιχειρήματα. Η σκέψη μου τριγυρνάει επίμονα στο ερώτημα: οι "άλλοι", αυτή η μεγάλη πλειοψηφία των "άλλων", τί εντυπώσεις θα αποκομίσουν; Οι καλοθελητές των τηλεοπτικών θα δώσουν τη δική τους οπτική αντίληψη, ως συνήθως. Πειστικός, αντικειμενικός σχολιασμός θα ακουστεί απόψε, αύριο;

Διαφωνώ και με την έννοια "υπερηφάνεια" (pride). Για ένα κατόρθωμα της ζωής μου, τη δημιουργία έργου, την επαγγελματική ή κοινωνική καταξίωση, μάλιστα, να νιώθω υπερήφανος. Αλλά να νιώθω υπερήφανος - και να το διαλαλώ κιόλας - για το πως συνουσιάζομαι ή απλώς ποια παρέα, ποια συντροφιά προτιμώ στο μακρύ ταξίδι της ζωής, όχι... όχι... Δεν έκανα τίποτα για να γεννηθώ όπως γεννήθηκα, δεν οδήγησα συνειδητά τις ορμές μου προς τη μία ή άλλη κατεύθυνση. Είμαι, απλούστατα, αυτός που είμαι. Αυτό δεν είναι λόγος υπερηφάνειας ή έπαρσης. Και η επίδειξη περισσεύει.

Η επιδεικτική "υπερηφάνεια" του ενός ενδέχεται να "τραυματίσει" την καλώς εννοούμενη αυτοεκτίμηση του "άλλου".
Αυτό επιδιώκουμε;

Ηφαιστίων κι Αλέξανδρος (15) - Γαυγάμηλα

Η μάχη στα Γαυγάμηλα το 331πΧ ήταν περίπου τελειωτική για την τύχη της περσικής αυτοκρατορίας. Ο Δαρείος είχε συγκεντρώσει όσα στρατεύματα μπορούσε - ακόμα κι Έλληνες μισθοφόρους. Οι δυνάμεις του υπερτερούσαν σαφώς σε αριθμό, αλλά οι τακτικές κινήσεις του Αλεξάνδρου και, ως ένα βαθμό η λιποψυχία του Δαρείου όταν αντιλήφτηκε τον κίνδυνο να βρεθεί πρόσωπο με πρόσωπο με το φοβερό αντίπαλο, έγειραν ξανά, όπως στην Ισσό, τη ζυγαριά υπέρ των Ελλήνων. 

Λίγες εβδομάδες μετά τη μάχη, ο Αλέξανδρος προχώρησε στην πλησιέστερη μεγάλη πόλη, τα Άρβυλα, όπου ανακηρύχτηκε βασιλιάς της Ασίας σε μια μεγάλη τελετή. 

Από τους ιστορικούς γνωρίζουμε ότι στην τελική φάση της μάχης ο Ηφαιστίων τραυματίστηκε αρκετά σοβαρά στο χέρι (από ακόντιο). Το τραύμα δεν φαίνεται να δημιούργησε αξεπέραστο πρόβλημα και η υγεία του Ηφαιστίωνα αποκαταστάθηκε. Μπορούμε λογικά να φανταστούμε ότι ο Αλέξανδρος θα ήταν ανήσυχος τις πρώτες μέρες, όσο δεν υποχωρούσε ο πυρετός. 
  
Το ποίημα παρουσιάζεται σαν επιστολή του Αλεξάνδρου προς τη μητέρα του Ολυμπιάδα. Αναφέρει τα της νίκης και μιλάει μετά για τον τραυματισμό του Ηφαιστίωνα. Τίποτα το παράξενο ή κρυφό (είναι εξάλλου ιστορικά βεβαιωμένο πως καί ο Ηφαιστίων αλληλογραφούσε με την Ολυμπιάδα και δεν έκρυβε την ειδική σχέση που έδενε τους δύο φίλους κι εραστές). Αλλά και η αναφορά στην Ιλιάδα είναι σημαδιακή. Ο Αλέξανδρος αντιλαμβάνεται πως οι παραλληλισμοί με το αθάνατο έπος κάπου σταματάνε: Αχιλλέας εκείνος, δεν θέλει φυσικά να χάσει τον Πάτροκλό του! 

ΓΑΥΓΑΜΗΛΑ

μάθε, μητέρα,

πως μάχη μέγιστη, μάχη μαχών

κερδήθηκε χτες στα Γαυγάμηλα των Αρβύλων!

βαθιά στην Ασία εξιλέωσα το άγος των Μακεδόνων

που μήδισαν έξι γενεές πριν,

εκδικήθηκα τους συλημένους ναούς,

τις ανόσιες πυρπολήσεις, τις Αθηναίες κόρες, μητέρα!

φυγάς ο Δαρείος, φυγάς ο Δαρείος ξανά!

αλλά κι αν γιος του Δία ο γιος σου

και ήδη βασιλιάς της Ασίας αδιαφιλονίκητος,

από την περασμένη νύχτα

τον ανήσυχο Αχιλλέα υποδύομαι

στο προσκέφαλο του Πατρόκλου:

τραυματίας σοβαρά ο Ηφαιστίων,

- στη θέση μου χτυπημένος ο φίλος μου -

πασχίζει να αποδιώξει πόνο και πυρετό

για να χαρώ τη νίκη μας, τη νίκη μας

ανένδοιαστα…

γιατί χωρίς αυτόν στο πλάι μου,

μεθαύριο στα Άρβυλα,

ποια χαρά νίκης να χαρώ ; ποια βασιλεία ;

και στην Ιλιάδα των εφηβικών μας χρόνων

μετά τη μήνι του Αχιλλέα, μητέρα, τί ;

Ηφαιστίων κι Αλέξανδρος (14) - Αλεξάνδρεια η παρ' Αιγύπτω

Την άνοιξη του 331 ο Αλέξανδρος ίδρυσε την Αλεξάνδρεια.
Η παράδοση αναφέρει ότι ο Αλέξανδρος είδε στον ύπνο του τον Όμηρο που του υπέδειξε την περιοχή κοντά στη Μαιώτιδα Λίμνη, απέναντι από τη νησίδα Φάρο. Πήγε εκεί το πρωί, είδε πως το μέρος προσφέρεται και τράβηξε ο ίδιος το γενικό περίγραμμα του σχεδίου της πόλης, "σπείροντας" γραμμές με αλεύρι στο έδαφος.
Ο Δεινοκράτης ο Ρόδιος τοποθετήθηκε επικεφαλής των συνεργείων για την ανέγερση. Μαζί του, για τα οικονομικά, ο Κλεομένης από τη Ναύκρατι.
Ειρωνεία της τύχης: ο Αλέξανδρος δεν είδε ποτέ ζωντανός την πόλη που ίδρυσε. Τα υπόλοιπα 8 χρόνια της ζωής του τα πέρασε πολεμώντας στην Ασία... Ο τάφος του είναι στην Αλεξάνδρεια - άγνωστο όμως σε ποιο σημείο ακριβώς.

Στο ποίημα μιλάει ο Ηφαιστίων. Αναφέρεται σε κολακείες του Δεινοκράτη, που είπε ότι η νέα πόλη θα δοξάζει τον Αλέξανδρο, ενώ το ορθό κατά τη γνώμη του είναι ότι, αντιθέτως, ο Αλέξανδρος είναι εκείνος που προσδίδει δόξα σε ό,τι δημιουργεί. Γίνεται μνεία για τον Όμηρο, που "μίλησε" στον Αλέξανδρο. Τέλος, προτρέπει το φίλο του να ξεκουραστεί γιατί ξεκινάνε την επόμενη για το Αμμώνειο, βαθιά στην έρημο.

ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑ Η ΠΑΡ’ ΑΙΓΥΠΤΩ

 
ο Δεινοκράτης! ο Δεινοκράτης ο κόλακας
σού είπε πως η πόλη… πως μες από την πόλη
θα αναδειχτείς σε γενεές εκατό!
ενώ τη νέα πόλη, τη νέα μητρόπολη ελληνικής Αιγύπτου
εσύ την οραματίστηκες, το σχέδιο αυτό γενναιόδωρα
εσύ το έσπειρες στη λάσπη σαν σπορέας τειχών.
την πόλη αναδεικνύεις εσύ, Αλέξανδρε,
σε γενεές γενεών!
 
τι όνειρο κι αυτό!
ο θείος ποιητής, ο θείος Όμηρος να οδηγεί
τα βήματά σου, το χέρι σου στον πάπυρο,
τα μάτια σου στο μέλλον!
και λέει ο Δεινοκράτης, και λέει…
φτωχά τα λόγια του…
 
αλλά τώρα ξεκουράσου, πολεοδόμε φαραώ.
πορεία ηλιοδιάχυτη αμμότρωτη αρχίζει το ξημέρωμα
στην έρημο τη μονότονη
ως του Δία την όαση,
το Αμμώνιο της Λιβύης.

 

Ηφαιστίων κι Αλέξανδρος (13) - Γάζα

Με τη λήξη της πολιορκίας και την άλωση της Τύρου, ο Αλέξανδρος ανέθεσε στον Ηφαιστίωνα μια ειδική αυτόνομη αποστολή: έπρεπε να συγκεντρώνει όλα τα πλοία (τα πλοία των Ελλήνων αλλά και όσα φοινικικά παραδόθηκαν), να τα οργανώσει σε ενιαίο πειθαρχημένο στόλο, και να φέρει όλες τις μονάδες στη Γάζα, που ήταν ο επόμενος πολεμικός στόχος.

Αποστολή δύσκολη. Η ανάθεση στον Ηφαιστίωνα δείχνει ότι ο Αλέξανδρος εκτιμούσε τις τεχνικής φύσης ικανότητες του φίλου του σε δύσκολα ή εμπιστευτικά θέματα οργάνωσης κι ανεφοδιασμού, και μια κάποια διπλωματική δεξιότητα. Χρειαζόταν να ενώσει πλοία διαφόρων πόλεων και λαών σ' ένα ενιαίο, αποτελεσματικό σύνολο. Ο Ηφαιστίων έλειπε αρκετές μέρες στη θάλασσα και πέτυχε σε όλα.

Στο ποίημα, ο Ηφαιστίων απέχει με το στόλο μία μέρα ακόμα από τη Γάζα και φαντάζεται λεπτομέρειες από την επικείμενη συνάντηση με τον Αλέξανδρο. Το 332 πΧ είναι 23 χρονών και το ερωτικό στοιχείο δεν λείπει...

ΓΑΖΑ

 
πολλές οι μέρες του χωρισμού,
οι ξάστερες νύχτες παφλασμού,
οι επίμονοι κρωγμοί των γλάρων στην πρύμνη.
αλλά αύριο στη Γάζα τελειώνει η αποστολή:
τη ναυαρχίδα μου πρώτη θα αποσπάσω
με κωπηλασία εξαντλητική, πρώτη θα δέσω,
πρώτος ν’ αποβιβαστώ,
πρώτος, ω ναι!
 
χαίρε, Αλέξανδρε! δυνατά θα πω, επίσημα,
ο στόλος σου ιδού, σε ασφαλή παράταξη, 
τα πάντα όπως όρισες,
δική σου και η θάλασσα η ακραία εδώ, Βασιλιά!
 
ο ασπασμός, παρά τη ματιά του, σύντομος θάναι, τυπικός.
- αναφορά επίσημη διαχύσεις δεν απλώνει –
τη νύχτα όμως…
νύχτα γίνεται ψίθυρος χαδιού η βασιλεία
και νιάτα θα χαίρονται νιάτα
από τη δύση ως την πρώτη, δοξαστική ανατολή!